Ρετροσπεκτίβα 77 "Οργή ενάντια στη μηχανή"

Πώς λειτουργούν ο αυταρχισμός και η παρακολούθηση;
Ποιος πραγματικά ελέγχει την τεχνολογία;
Και πώς μπορούν να αντισταθούν οι άνθρωποι?

Με αφορμή την επέτειο των 100 χρόνων από την εμβληματική και πρωτοποριακή ταινία Metropolis του Fritz Lang, η Ρετροσπεκτίβα του 77ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου στρέφει φέτος το βλέμμα της στα κινηματογραφικά οράματα του μέλλοντος και της εξέγερσης. Οι κινηματογραφικές δυστοπίες, κινούμενες μεταξύ μετα-αποκαλυπτικής ατμόσφαιρας, κυβερνοπάνκ αισθητικής και πολιτικής αλληγορίας, δημιουργούν εναλλακτικούς κόσμους όπου η ελευθερία, η ταυτότητα και η αυτοδιάθεση τίθενται υπό επαναδιαπραγμάτευση. Πάνω απ' όλα, όμως, οι επιλογές αυτές καταπιάνονται με ερωτήματα που μοιάζουν σήμερα πιο επίκαιρα από ποτέ: 

Πώς λειτουργούν ο αυταρχισμός και η επιτήρηση; 

Ελέγχουμε εμείς την τεχνολογία ή μήπως μας ελέγχει εκείνη; 

Και, τελικά, ποια είδη εναντίωσης και αντίστασης έχουμε στη διάθεσή μας;

Οι ταινίες της Ρετροσπεκτίβας αναπτύσσουν αυτό το σκεπτικό γύρω από συγκεκριμένους άξονες όπως η πολεοδομία, η τεχνητή νοημοσύνη, ο φεμινισμός και ο καπιταλισμός, λειτουργώντας παράλληλα με την έκθεση της Deutsche Kinemathek «The Metropolis Century Dystopia and Rebellion» (η οποία θα διαρκέσει από τις 18 Μαρτίου έως τις 26 Σεπτεμβρίου 2027).

Στο φετινό πρόγραμμα της Μπερλινάλε συναντάμε από χολιγουντιανές υπερπαραγωγές, όπως το RoboCop (1987) του Paul Verhoeven, μέχρι underground διαμάντια όπως το Decoder (1984, σκηνοθεσία Muscha) και εντυπωσιακά anime όπως το Metropolis (2001, σκηνοθεσία Rintaro). Η κινηματογραφική κληρονομιά της Γερμανίας δίνει το «παρών» με το The Last Days of Gomorrah (1974) της Helma Sanders-Brahms, πλάι σε διεθνείς παραγωγές που φωτίζουν τις φωνές του κοινωνικού περιθωρίου. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το Welcome II the Terrordome (1995) της Ngozi Onwurah η πρώτη ταινία μεγάλου μήκους στο Ηνωμένο Βασίλειο που σκηνοθετήθηκε από μαύρη γυναίκα, το οποίο η Ρετροσπεκτίβα παρουσιάζει σε μια ολοκαίνουργια, αποκατεστημένη κόπια.

Υπάρχει, άραγε, κάτι καινούργιο να ειπωθεί για μια ταινία 100 ετών που αποτελεί μία από τις πιο μελετημένες δημιουργίες της βωβής εποχής; Κι όμως, ναι. Η νέα προσέγγιση εξετάζει την απίστευτη διορατικότητα του έργου και τους συνεχιζόμενους απόηχούς του στον σύγχρονο κινηματογράφο και τον πολιτισμό μέσα από έναν φακό που μοιάζει επείγων και απόλυτα σύγχρονος πανκ, φεμινιστικός, νεανικός, προκλητικός και ξεσηκωτικός.

Η εξέγερση αποτελεί το κεντρικό μοτίβο σε όλες τις επιλεγμένες ταινίες: ο αγώνας ενάντια στις μηχανές, τα συστήματα και την τεχνητή νοημοσύνη, η φεμινιστική εξέγερση ενάντια στις πατριαρχικές δομές εξουσίας, καθώς και η αντίσταση ατόμων και καταπιεσμένων ομάδων απέναντι στο κράτος, την ιδεολογία και τον κοινωνικό έλεγχο.

Εκατό χρόνια μετά το εμβληματικό αυτό έργο, η εστίαση στρέφεται σε δημιουργούς που έπλασαν τους δικούς τους κόσμους και οράματα για το μέλλον. Το αισθητικό φάσμα είναι ευρύ, καθώς εκτείνεται από mainstream παραγωγές μεγάλου προϋπολογισμού μέχρι underground δημιουργίες. Για παράδειγμα, μία από τις γερμανικές συμμετοχές, γυρισμένη σε εμπορικά κέντρα, ξεχωρίζει για την καθαρά πανκ αισθητική της. Είναι πραγματικά συναρπαστικό το πώς το συγκεκριμένο κινηματογραφικό είδος δίνει στις μειονότητες την ευκαιρία να αναπτύξουν εναλλακτικά οράματα για το μέλλον, ασκώντας έντονη κριτική στα υπάρχοντα συστήματα.

Η Ρετροσπεκτίβα πρόκειται να παρουσιάσει περίπου 20 ταινίες, με την πλήρη λίστα να ανακοινώνεται τον Δεκέμβριο του 2026. Παράλληλα, στους χώρους του E-Werk θα φιλοξενηθεί μια σειρά από συζητήσεις σε πάνελ και εκδηλώσεις δικτύωσης.

Ο αυταρχισμός και η ψηφιακή παρακολούθηση αποτελούν δύο στενά συνδεδεμένες έννοιες στη σύγχρονη εποχή, καθώς η τεχνολογία έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ασκείται η εξουσία και ο έλεγχος.

1. Πώς λειτουργούν ο αυταρχισμός και η παρακολούθηση;

Ο σύγχρονος ψηφιακός αυταρχισμός δεν βασίζεται μόνο στη φυσική βία, αλλά στην κατάχρηση της τεχνολογίας για τον έλεγχο της πληροφορίας και των πολιτών. Η παρακολούθηση λειτουργεί μέσω συγκεκριμένων μηχανισμών:

• Μαζική συλλογή δεδομένων: Κρατικές υπηρεσίες και εταιρείες συλλέγουν δεδομένα από τη δραστηριότητά μας στο διαδίκτυο, τις τοποθεσίες μας (μέσω GPS), τα μηνύματα και τις οικονομικές μας συναλλαγές.
• Αλγόριθμοι και Τεχνητή Νοημοσύνη: Τα δεδομένα αυτά αναλύονται για την πρόβλεψη συμπεριφορών, τον εντοπισμό «αντιφρονούντων» και την επιβολή κοινωνικού ελέγχου (π.χ. συστήματα κοινωνικής πίστωσης ή κάμερες αναγνώρισης προσώπου).
• Λογοκρισία και προπαγάνδα: Οι αυταρχικές κυβερνήσεις φιλτράρουν το περιεχόμενο του διαδικτύου, αποκλείουν ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης και χρησιμοποιούν στρατιές «τρολ» για να διαμορφώσουν την κοινή γνώμη.
• Στόχευση με κακόβουλο λογισμικό: Χρήση εξελιγμένων κατασκοπευτικών λογισμικών (όπως το Pegasus) για την υποκλοπή δεδομένων από τηλέφωνα δημοσιογράφων, ακτιβιστών και πολιτικών.

2. Ποιος πραγματικά ελέγχει την τεχνολογία;

Ο έλεγχος της τεχνολογίας σήμερα είναι συγκεντρωμένος στα χέρια λίγων ισχυρών δρώντων, δημιουργώντας μια συμμαχία μεταξύ κρατών και ιδιωτικού τομέα:

• Μεγάλες Εταιρείες Τεχνολογίας (Big Tech): Εταιρείες στις ΗΠΑ (π.χ. Google, Meta, Apple, Microsoft) και στην Κίνα (π.χ. Tencent, Alibaba, Huawei) ελέγχουν τις υποδομές, τα λειτουργικά συστήματα και τις πλατφόρμες όπου παράγεται και διακινείται η πληροφορία.
• Κράτη και Υπηρεσίες Ασφαλείας: Κυβερνήσεις (δημοκρατικές και αυταρχικές) που είτε αγοράζουν εργαλεία παρακολούθησης από ιδιωτικές εταιρείες είτε υποχρεώνουν τις Big Tech να τους παρέχουν πρόσβαση στα δεδομένα των χρηστών για λόγους «εθνικής ασφάλειας».
• Ιδιωτικές Εταιρείες Ψηφιακών Όπλων: Εταιρείες που αναπτύσσουν και πουλάνε λογισμικά παρακολούθησης σε κυβερνήσεις παγκοσμίως, συχνά χωρίς αυστηρό ρυθμιστικό έλεγχο.

3. Πώς μπορούν να αντισταθούν οι άνθρωποι;

Η αντίσταση στην ψηφιακή παρακολούθηση απαιτεί δράση τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο:

Σε ατομικό / τεχνικό επίπεδο:

• Κρυπτογράφηση: Χρήση εφαρμογών με κρυπτογράφηση από άκρο σε άκρο (end-to-end encryption) για επικοινωνίες (π.χ. Signal).
• Εργαλεία Ιδιωτικότητας: Χρήση προγραμμάτων περιήγησης που σέβονται την ιδιωτικότητα (π.χ. Tor, Brave), μηχανών αναζήτησης όπως η DuckDuckGo και αξιόπιστων υπηρεσιών VPN.
• Λογισμικό Ανοιχτού Κώδικα: Στροφή προς λειτουργικά συστήματα (π.χ. Linux) και προγράμματα όπου ο κώδικας είναι δημόσια ορατός, μειώνοντας την πιθανότητα κρυφών «κερκόπορτων» (backdoors).

Σε συλλογικό / πολιτικό επίπεδο:

• Διεκδίκηση νομοθεσίας: Υποστήριξη κανόνων που προστατεύουν τα ψηφιακά δικαιώματα (όπως ο GDPR στην ΕΕ) και αυστηρότερων περιορισμών στην πώληση λογισμικών κατασκοπείας.
• Ψηφιακός εγγραμματισμός: Εκπαίδευση των πολιτών για τους κινδύνους της υπερβολικής έκθεσης δεδομένων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
• Υποστήριξη οργανώσεων δικαιωμάτων: Ενίσχυση φορέων που μάχονται για την ελευθερία του λόγου και την ιδιωτικότητα στο διαδίκτυο (π.χ. Electronic Frontier Foundation - EFF, Amnesty International).